ابو نصر عراقی


 زندگینامه ابونصر عراقی

ابونصر منصوربن علی بن عراق جیلانی(گیلانی) از ریاضی دانان و منجمان مشهور ایران زمین می باشد او از خاندان آل عراق بود. پدران و اجداد او از حکام قدیم سرزمین خوارزم بودند و عنوان خوارزمشاه داشتند که حکومت آنان در سال 385 هجری قمری به دست خوارزمشاهیان مامونی سقوط کرد. ابونصر از شاهزادگان آل عراق (خوارزمشاهیان) به شمار می رفت در نتیجه شرایط مناسبی برای تحصیل او فراهم بود و توانست در مدت زمان کوتاهی در هندسه و نجوم مهارت پیدا کند. برخی از مورخین ابوالوفای بوزجانی را استاد ابونصر عراق دانسته اند و دلیل آن را نیز رساله ای می دانند که ابونصر در مقدمه آن از بوزجانی با عنوان شیخنا یاد کرده است در صورتیکه ابوریحان بیرونی در کتاب "مقالید علم الهیئة" عنوان کرده که ابونصر حتی بعضی ازافرادی که در مرتبه علمی پایین تر از او هستند را نیز استاد خود می نامید ابونصر در گرگانج و کاث که هر دو از پایتخت های خوارزمشاهیان بودند به تدریس ریاضیات و نجوم می پرداخت و بزرگانی چون ابوریحان بیرونی در مکتب درس او حضور داشتند. در حقیقت او استاد ابوریحان بود و ابوریحان نیز خود بارها در آثارش از ابونصر نام برده و مطالبی از آثار ریاضی او نقل کرده است او در کتاب آثارالباقیة به صراحت از ابونصر به عنوان استاد من یاد کرده است. ابونصر به درخواست ابوریحان بیرونی 12 رساله در باب ریاضیات و نجوم برای او نوشته است از دیگر دانشمندان معروف آن دوره می توان به بوعلی سینا،ابوسهل مسیحی و ابن خمار اشاره کرد که به دلیل مساعد بودن شرایط علمی و تحقیقی در دربار مامون به همراه ابونصر عراق در آنجا زندگی می کردند.

ابونصر شخص ثروتمندی بود و املاک زیادی در خوارزم داشت او در قصر مجللی نزدیک یکی از قریه های خوارزم زندگی می کرد هنگامی که سلطان محمود غزنوی به خوارزم رفت و به قصر او وارد شد ابونصر از سلطان محمود و تمام لشکریانش پذیرایی کرد اما سلطان محمود به بهانه اینکه در املاک ابونصر مسجدی ساخته نشده است او را به سوء اعتقاد متهم کرد و در سال 408 هجری قمری به فرمان محمود غزنوی به دار آویخته شد.

ابونصر را از مدعیان کشف قضیه سینوس ها در مثلث کروی و مسطح می دانند بنا به نوشته ابوریحان بیرونی از بین کسانی که مدعی کشف شکل مغنی (قضیه سینوس ها در مثلث کروی و مسطح) بوده اند (از جمله آنها ابوالوفای جوزجانی و ابومحمد خجندی هستند) ابونصر عراق حق تقدم دارد ابوریحان بیرونی در جایی نوشته است: "ابونصر در استخراج برهان های قضایای ریاضی بسیار قوی، دوراندیش و تیزهوش بود" البته خواجه نصیرالدین طوسی نیز در کتاب خود استدلال ابونصر را در مورد شکل مغنی نقل کرده است و خود را وامدار او دانسته است. خواجه نصیر در کتاب "کشف القناع عن اسرار شکل القطاع" نوشته است: اصل دعاوی آن این است که نسبت های جیب های اضلاع مثلثی که از تقاطع قوس های دوایر عظیمیه بر سطح کره حاصل می شود مساوی نسبت های زوایای مقابل این قوس ها است که این حکم را ابتدا از مثلث قائم الزاویه به اثبات برسانند و در اقامه برهان برای آن بر روش های گوناگون رفته اند که همه آنها را ابوریحان بیرونی در کتابی به نام مقالید علم هیئة ما یحدث فی بسیط الکره و غیره گرد آورده است. من از آن میان آنها را که با یکدیگر مبانیت بیشتر داشت برگزیدم تا این کتاب با رعایت شرط اختصار جامع باشد و از روش ابونصر علی بن عراق آغاز کردم چه بنا بر گمان ابوریحان وی در استعمال این قانون بر دیگران پیشی داشته است و البته این هست که هر یک از دو دانشمند دیگر ابوالوفاء محمد بن محمد بوزجانی و ابومحمود حامدبن الخضر خجندی نیز مدعی بوده است که نخست او این طریقه را به کار بسته است.

حکیم عمرخیام نیز در یکی از رساله های خود در تحلیل یک مسئله معادله درجه سوم ابونصرعراق را جزء ردیف اول و طبقه عالی علمای ریاضی برشمرده است و او را کاشف قضیه سینوس ها می دانست.

در پایان اشاره کنیم که شکل مغنی روشی برای محاسبه ضلع ها و زاویه های یک مثلث کروی است و در اخترشناسی محاسبه فاصله ها بر سطح زمین و ناوبری (جهت یابی در دریا و فضا) بسیار کاربرد دارد. نخستین بار ملانئوس اسکندرانی (70-140 میلادی)شیوه ای برای این محاسبه پیشنهاد کرد اما کار با قضیه ملانئوس بسیار دشوار بود تا اینکه ابونصرعراق و بوزجانی به رابطه ساده تری دست یافتند که ریاضی دانان را از به کار بردن قضیه ملانیوس بی نیاز کرد به همین دلیل این رابطه را شکل مغنی (بی نیاز) نامیده اند و اکنون  نیزاین رابطه قضیه سینوس ها نامیده می شود.

 

دانشمندان ایرانی       دانشمندان جهان       بهترین روش یادگیری ریاضی             آموزش ریاضی          آموزش کامپیوتر          تدریس آنلاین       

   تدریس دوره متوسطه         تدریس دوره دبیرستان

10 / 10
از 1 کاربر

ارسال نظر

عنوان نظر :*
نام شما :*
ایمیل :*
*